Công nghệ là trung tâm của nhiều thay đổi đang diễn ra ở các khu vực sản xuất và dịch vụ của nhiều quốc gia trên thế giới. Tuy nhiên, tại rất nhiều nước đang phát triển, hầu hết việc sáng tạo công nghệ mới vẫn còn bị giới hạn trong các viện nghiên cứu và trường đại học và các tổ chức này có xu hướng bị tách rời với hệ thống sản xuất. Kết quả là, hoạt động kinh doanh vẫn nằm bên lề của sản phẩm tri thức, làm hạn chế khả năng cạnh tranh và phát triển kinh tế của chính các nước đó.

Năng lực công nghệ ở các nước đang phát triển hoàn toàn không giống nhau. Một trong những dấu hiệu quan trọng chỉ ra điều đó là số lượng các bằng sáng chế. Mặc dù các bằng sáng chế vẫn có những hạn chế khi được coi là một phương pháp đánh giá các nỗ lực của một quốc gia, song chúng là một chỉ số đáng tin cậy để đánh giá tiềm năng sản sinh các công nghệ mới đối với quốc gia đó.

Một phân tích đơn giản thông qua số bằng sáng chế được cấp tại Mỹ cho thấy, tỉ lệ bằng sáng chế ở các nước phát triển đang tăng lên. Qua đây, có thể thấy rằng, tiềm năng sản sinh công nghệ mới ở các nước đang phát triển cũng ngày càng tăng (năm 2001: 773, 2002: 950, 2003: 1077 bằng sáng chế).

Tuy nhiên, phân tích kỹ hơn sẽ thấy, chỉ có 11 quốc gia đang phát triển và vùng lãnh thổ là: Argentina, Brazil và Mexico ở Mỹ Latinh, Nam Phi của lục địa đen, Ấn Độ, Trung Quốc, đặc khu Hồng Kông, Singapore, Malaysia, lãnh thổ Đài Loan và Hàn Quốc ở châu Á - là đã có những nỗ lực đáng kể để đạt được những đổi mới công nghệ có thể cấp bằng sáng chế. Dù vậy, ở trong chính các nước có kết quả tốt nhất (như Hàn Quốc và lãnh thổ Đài Loan), các nỗ lực này vẫn bị giới hạn trong một số các công ty nội địa.

Với 11 quốc gia và vùng lãnh thổ trên có thể chia ra làm 3 nhóm. Nhóm dẫn đầu là những con hổ châu Á - Hàn Quốc và lãnh thổ Đài Loan. Nhóm thứ 2 gồm: Singapore và đặc khu Hồng Kông. Nhóm cuối cùng là 7 quốc gia còn lại: Trung Quốc, Ấn Độ, Malaysia, Brazil, Nam Phi, Argentina, Mexico. Mặc dù tổng số các bằng sáng chế còn nhỏ song con số bằng sáng chế thuộc các nước trong 3 nhóm trên đang tăng nhanh chóng, và những nước này đang dần trở thành những quốc gia sáng tạo công nghệ mới đầy tiềm năng.

Tuy nhiên, rất nhiều các nước đang phát triển khác vẫn chỉ duy trì những nỗ lực tăng cường sản sinh công nghệ bằng cách tập trung vào việc du nhập, sử dụng, lắp ghép và thay đổi các công nghệ nhập khẩu. Việc chuyển đổi từ tình trạng du nhập để trở thành nước sáng tạo công nghệ mới đòi hỏi một sự đầu tư học hỏi công nghệ lâu dài, nghĩa là, cần tích luỹ năng lực để có thể tạo ra được những thay đổi công nghệ phức tạp hơn. Bởi vì, cho dù việc phù hợp hoá các công nghệ nhập khẩu hiệu quả đến đâu đi nữa, các doanh nghiệp ở các nước đang phát triển cũng cần đầu tư cho R&D và cho các nỗ lực sản sinh công nghệ của chính mình.

Liên quan tới hoạt động sản xuất kinh doanh, lý do cơ bản nhất ẩn sau những hỗ trợ công cho việc đổi mới công nghệ là để hạn chế những rủi ro đầu tư R&D của khu vực tư nhân. Thông thường, các chính sách như vậy sẽ rơi vào 2 khu vực chính:

- Cần tạo ra và duy trì một môi trường pháp lý - thông qua các biện pháp như là các bằng sáng chế và các hoạt động chống độc quyền - có thể làm tăng khả năng tạo ra những khoản thu chấp nhận được từ đầu tư đổi mới công nghệ, và từ đó khuyến khích những đầu tư như vậy trong khu vực tư nhân.

- Cần cung cấp những hỗ trợ, các hợp đồng, những ưu đãi thuế và các cơ chế khác nhằm khuyến khích các công ty tư nhân tìm kiếm lợi ích từ các hoạt động đổi mới của mình.

Trong các biện pháp trên, công cụ tài chính, đặc biệt là các công cụ về thuế thường được coi trọng. Mặc dù vậy, các công cụ phi tài chính như phát triển nguồn nhân lực và các tiêu chuẩn công nghiệp cũng rất quan trọng, đặc biệt đối với các nước đang phát triển. Thực tế là, các biện pháp tài chính nhằm khuyến khích những đổi mới công nghệ nội địa dường như chỉ thành công nếu như chính phủ tạo ra những hỗ trợ phi tài chính đủ mạnh. Ví dụ, các hỗ trợ nghiên cứu chỉ có tác dụng hiệu quả khi có được một số lượng lớn các nhà khoa học và các kỹ sư có khả năng đảm nhiệm R&D.

Một yếu tố nữa cần có trong việc chọn lựa các cơ chế hỗ trợ quá trình đổi mới chính là các chính sách đổi mới cần phải phù hợp với nhu cầu của đất nước trong một giai đoạn xác định của quá trình phát triển công nghệ. Các chính sách cũng cần thay đổi theo tiến trình phát triển công nghệ của đất nước.

Một số quốc gia đang phát triển ở Đông Á và Mỹ Latinh đã thực hiện đầu tư cho R&D một cách đáng kể, và trở thành quốc gia có tiềm năng sản sinh công nghệ mới. Đối với những nước này, đặc biệt là nhóm đầu tiên, các công cụ tài chính cần được thực hiện mạnh mẽ hơn, bởi chúng có thể là cách thức hiệu quả để mở rộng những hoạt động đổi mới công nghệ.

Mặt khác, đối với các nước ở cận sa mạc Sahara của châu Phi, Nam Á, Mỹ La tinh và Trung Đông, thường là những nước sử dụng và tiếp nhận các công nghệ nhập khẩu. Đối với những quốc gia đó, thường thuộc nhóm 2, các biện pháp phi tài chính cần được chú ý hơn bởi chúng cần thực hiện trước các biện pháp tài chính để đạt được hiệu quả về sau.

Tóm lại, Những hoạt động R&D mang tính thương mại là một yếu tố đầu vào quan trọng của sự phát triển khoa học và công nghệ của mỗi quốc gia, và do đó, góp phần trực tiếp để nâng cao năng suất lao động và tăng trưởng nội địa. Tuy nhiên, nếu không có hỗ trợ tài chính cho R&D và sự thiếu hụt hỗ trợ thị trường đối với khu vực tư nhân, có thể dẫn đến rủi ro về đầu tư. Do vậy, cần có sự can thiệp của chính phủ nhằm hỗ trợ các hoạt động trên.

Vai trò của các chính sách công trong việc hỗ trợ R&D thương mại cũng đặc biệt quan trọng đối với các nước đang phát triển. Bởi phần lớn các doanh nghiệp của các nước này dựa chủ yếu vào việc tiếp nhận các công nghệ nước ngoài, trong khi phần lớn các hoạt động sản sinh công nghệ phức tạp lại diễn ra ở các viện nghiên cứu công và các trường đại học. Tuy nhiên, các tổ chức này chỉ có những mối liên hệ rất hạn chế với hệ thống sản xuất. Thậm chí cho dù các công nghệ nước ngoài cần được cải tiến cho phù hợp với điều kiện trong nước thì các công ty ở những nước đang phát triển vẫn cần đảm trách một số hoạt động R&D. Do vậy, chính phủ phải tạo ra cả hai loại hỗ trợ khuyến khích bằng tài chính và phi tài chính để thúc đẩy R&D trong khu vực sản xuất kinh doanh. Cách đem lại hiệu quả cao nhất là thực thi hai loại công cụ trên mang tính hỗ trợ bổ sung cho nhau.

Tuấn Long (Theo SDN)